Etik İlkeler

Etik İlkeler

SEBİLÜRREŞAD AKADEMİ Sosyal Bilimler Dergisi’nde yayın süreçleri; bilimsel bilginin tarafsız, güvenilir, şeffaf ve etik ilkelere uygun biçimde üretilmesi ve yaygınlaştırılması amacıyla yürütülür.

Dergi; yazarlar, hakemler, editörler, alan editörleri, yayın kurulu üyeleri ve yayıncı dâhil olmak üzere yayın sürecinin tüm paydaşlarının akademik dürüstlük, tarafsızlık, gizlilik, hesap verebilirlik, çıkar çatışmalarının yönetimi ve yayın etiği ilkelerine uygun davranmasını bekler.

1. Yazarların Etik Sorumlulukları

1.1. Özgünlük, İntihal ve Benzerlik Denetimi

Dergiye gönderilen çalışmalar özgün olmalıdır.

Başkasına ait fikir, ifade, veri, yöntem, görsel, tablo, şekil, harita ve benzeri içerikler uygun biçimde kaynak gösterilerek kullanılmalıdır. İntihal, aşırı benzerlik, kaynak göstermeden alıntı yapma ve başkasına ait çalışmaları kendine mal etme etik ihlal olarak değerlendirilir.

Yazarların daha önce yayımlanmış kendi çalışmalarından uygun atıf yapmadan gerçekleştirdikleri tekrarlar da öz intihal kapsamında değerlendirilebilir.

Dergiye gönderilen tüm çalışmalar için Turnitin aracılığıyla benzerlik raporu oluşturulmalıdır. Yazarlar, güncel Turnitin benzerlik raporunu başvuru sırasında makale dosyasıyla birlikte sisteme yüklemekle yükümlüdür. Editörlük, gerekli gördüğü durumlarda Turnitin benzerlik raporunu yeniden oluşturabilir.

Kaynakça hariç olmak üzere çalışmanın genel benzerlik oranı en fazla %25 olmalıdır. Benzerlik oranı %25’in üzerinde olan çalışmalar değerlendirme sürecine alınmaz ve yazara iade edilir.

Genel benzerlik oranının %25’in altında olması, çalışmada etik ihlal bulunmadığı anlamına gelmez. Tek bir kaynaktan yapılan yoğun aktarımlar, kaynak gösterilmeyen eşleşmeler, art arda gelen benzer ifadeler, öz intihal ve çalışmanın özgünlüğünü zedeleyen diğer hususlar ayrıca değerlendirilir.

Editörlük, benzerlik oranı %25’in altında olsa dahi intihal veya başka bir etik ihlal şüphesi bulunan çalışmaları reddedebilir ya da yazarlardan açıklama ve düzeltme talep edebilir.

Turnitin benzerlik raporu, editoryal değerlendirmeyi destekleyen bir inceleme aracı olarak kullanılır. Nihai karar editörlüğe aittir.

1.2. Yayın Tekrarı ve Eşzamanlı Başvuru

Aynı çalışma, aynı anda birden fazla dergiye veya yayın organına gönderilemez. Başka bir dergide değerlendirme süreci devam eden bir çalışmanın SEBİLÜRREŞAD AKADEMİ Sosyal Bilimler Dergisi’ne gönderilmesi etik ihlal olarak değerlendirilir.

Yazarlar, başvuru sırasında çalışmanın daha önce yayımlanmadığını ve başka bir dergide değerlendirme sürecinde bulunmadığını beyan etmekle yükümlüdür.

Çalışmanın başka bir dergiye de eşzamanlı olarak gönderildiğinin tespit edilmesi hâlinde değerlendirme süreci derhâl sonlandırılır ve çalışma reddedilir.

Makale yayımlandıktan sonra eşzamanlı başvuru veya mükerrer yayın yapıldığının anlaşılması hâlinde düzeltme, geri çekme ve ilgili kurumların bilgilendirilmesi dâhil gerekli etik işlemler uygulanabilir.

Daha önce yayımlanmış bir çalışma, yeni ve özgün bir çalışma gibi dergiye sunulamaz.

Aynı verilerin, bulguların veya metinlerin önemli ölçüde tekrarlandığı çalışmalar ile bir araştırmanın bilimsel gerekçe olmadan bölünerek birden fazla yayın hâline getirilmesi, önceki yayınlara açıkça atıf yapılmadığı sürece yayın tekrarı kapsamında değerlendirilebilir.

Çalışmanın tez, ön baskı, bildiri, konferans sunumu, proje raporu veya benzeri daha önceki bir sürümü bulunuyorsa bu durum başvuru sırasında editörlüğe açıkça bildirilmelidir.

1.3. Yazarlık ve Katkı

Yazarlık, çalışmaya sunulan anlamlı bilimsel katkı temelinde belirlenmelidir.

Çalışmanın hazırlanmasına bilimsel veya akademik katkı sunmayan kişilerin yazar listesine eklenmesi, katkı sunan kişilerin listeden çıkarılması, hediye yazarlık ve hayalet yazarlık etik dışıdır.

Yazar sırası, sorumlu yazar bilgisi ve katkı oranları başvuru öncesinde kesinleştirilmelidir.

Değerlendirme süreci başladıktan sonra yazar ekleme, çıkarma veya sıralama değişikliği talepleri; gerekçeli bir açıklama ve tüm yazarların yazılı onayı ile editörlüğe sunulmalıdır. Editörlük, gerekli gördüğü durumlarda bu talepleri kabul etmeme hakkına sahiptir.

Tüm yazarlar çalışmanın içeriğinden ve doğruluğundan ortak biçimde sorumludur.

1.4. Veri Bütünlüğü ve Bilimsel Şeffaflık

Veri uydurma, verileri çarpıtma, sonuçları değiştirme, seçici raporlama, yanıltıcı görsel kullanımı ve bulguları olduğundan farklı gösterme etik ihlaldir.

Çalışmanın yöntemi, veri toplama süreci, analizleri ve bulguları; bilimsel değerlendirmeyi ve gerektiğinde tekrarlanabilirliği destekleyecek açıklıkta sunulmalıdır.

Yazarlar, araştırmanın dayandığı verileri ilgili mevzuat, etik kurul kararları ve kişisel verilerin korunması yükümlülükleri çerçevesinde güvenli biçimde saklamalıdır.

Editörlük, etik inceleme veya bilimsel doğrulama amacıyla gerekli gördüğü durumlarda anonimleştirilmiş ham veri, analiz çıktısı, izin belgesi veya destekleyici belge talep edebilir.

Verilerin paylaşılmasının mümkün olmadığı durumlarda hukuki, etik veya teknik gerekçe açıklanmalıdır.

1.5. Etik Kurul Onayı, Kurumsal İzinler ve Katılımcı Hakları

Etik kurul izni gerektiren araştırmalarda gerekli etik kurul onayı ve kurumsal izinler araştırmaya başlanmadan önce alınmalıdır.

Etik kurul izni gerektiren çalışmalarda kurulun adı, karar tarihi ve karar veya sayı numarası makalenin yöntem bölümünde ve derginin belirlediği beyan alanında açıkça belirtilmelidir.

İnsan katılımcılarla yürütülen araştırmalarda bilgilendirilmiş gönüllü onam, mahremiyet, gizlilik ve kişisel verilerin korunması ilkelerine uyulmalıdır.

Çocuklar, engelliler, göçmenler, dezavantajlı gruplar ve diğer hassas gruplarla yürütülen çalışmalarda koruyucu önlemler, yasal temsilci izinleri ve özel etik gereklilikler açıkça belirtilmelidir.

Etik kurul izni gerektirmeyen çalışmalarda, gerekli görülmesi hâlinde bu durum gerekçesiyle birlikte beyan edilmelidir.

1.6. Çıkar Çatışması ve Finansman

Yazarlar, çalışmanın hazırlanmasını, değerlendirilmesini veya yorumlanmasını etkileyebilecek tüm mali, kurumsal, mesleki ve kişisel ilişkileri açıkça beyan etmelidir.

Çalışmanın herhangi bir kurum, kuruluş, proje veya fon tarafından desteklenmesi hâlinde finansman kaynağı ve varsa proje numarası belirtilmelidir.

Çıkar çatışması bulunmaması durumunda makalede “Yazarlar herhangi bir çıkar çatışması bulunmadığını beyan eder.” veya eş değer bir ifadeye yer verilmelidir.

1.7. Üçüncü Taraf İçerikler ve Telif Hakları

Başkasına ait görsel, ölçek, anket, tablo, şekil, harita, fotoğraf, metin parçası, ölçme aracı ve benzeri içeriklerin kullanımında gerekli izinler alınmalı ve ilgili kaynaklara uygun biçimde atıf yapılmalıdır.

Telif hakkı, lisans koşulları ve kullanım izinlerine ilişkin sorumluluk yazarlara aittir.

Telif haklarını ihlal eden, izinsiz kullanılan veya hukuka aykırı biçimde çoğaltılan içeriklerden yazarlar sorumludur.

1.8. Kaynak Gösterme ve Atıf Etiği

Yazarlar yalnızca çalışmayla doğrudan ilgili ve bilimsel olarak gerekli kaynaklara atıf yapmalıdır.

Atıf sayısını yapay biçimde artırmaya yönelik gereksiz atıflar, karşılıklı atıf anlaşmaları, kaynakların bağlamından koparılarak kullanılması ve okunmamış bir kaynağa atıf yapılması etik dışıdır.

Bir görüş, bilgi veya bulgunun ikincil bir kaynaktan alınması durumunda mümkün olduğunca asıl kaynağa ulaşılmalı ve doğrudan asıl kaynağa atıf yapılmalıdır.

1.9. Yapay Zekâ ve Dijital Araçların Kullanımı

Yapay zekâ destekli araçların çalışmanın hazırlanması sırasında kullanılması hâlinde kullanımın kapsamı açık ve şeffaf biçimde belirtilmelidir.

Dil düzeltme, çeviri, özetleme, veri analizi, kod yazımı, görsel üretimi veya başka bir amaçla kullanılan yapay zekâ araçları uygun bölümde beyan edilmelidir.

Yapay zekâ araçları yazar olarak gösterilemez.

Çalışmanın bilimsel doğruluğu, özgünlüğü, kaynaklarının güvenilirliği, etik uygunluğu ve kullanılan tüm içeriklerin denetlenmesi yazarların sorumluluğundadır.

Yazarlar, gizli, kişisel veya hassas araştırma verilerini veri güvenliği açıkça güvence altına alınmamış yapay zekâ sistemlerine yüklememelidir.

1.10. Hata Bildirimi, Düzeltme ve Geri Çekme

Yazarlar, yayımlanmış veya değerlendirme sürecinde olan bir çalışmada önemli bir hata, yanlışlık veya etik sorun fark etmeleri hâlinde editörlüğü gecikmeksizin bilgilendirmelidir.

Yazarlar; düzeltme, açıklama, güncelleme veya geri çekme süreçlerinde editörlükle iş birliği yapmakla yükümlüdür.

Bir makalenin geri çekilmesi talep edildiğinde, talep gerekçeli biçimde ve tüm yazarların onayıyla editörlüğe sunulmalıdır. Geri çekme kararı editörlük tarafından yayın etiği ilkeleri doğrultusunda değerlendirilir.

2. Hakemlerin Etik Sorumlulukları

2.1. Gizlilik

Hakemlik daveti, makale içeriği, yazar bilgileri, ek belgeler ve değerlendirme sürecine ilişkin tüm bilgiler gizlidir.

Hakemler, değerlendirdikleri çalışmaları üçüncü kişilerle paylaşamaz, çoğaltamaz, dağıtamaz veya kişisel amaçları için kullanamaz.

Değerlendirme tamamlandıktan sonra makale dosyaları ve ilgili belgeler yetkisiz biçimde saklanamaz.

2.2. Yetkinlik ve Tarafsızlık

Hakemler yalnızca uzmanlık alanlarına giren ve süresi içinde değerlendirebilecekleri çalışmaları kabul etmelidir.

Hakem değerlendirmeleri; yazarların kimliği, kurumu, uyruğu, cinsiyeti, dini, siyasi görüşü, akademik unvanı veya diğer kişisel özelliklerinden bağımsız olarak yalnızca bilimsel ölçütler temelinde yapılmalıdır.

Hakemler, kişisel görüşleriyle uyuşmayan sonuçları yalnızca bu nedenle olumsuz değerlendiremez.

2.3. Çıkar Çatışması

Hakemler; yazarlarla yakın iş birliği, ortak yayın, aynı kurumda doğrudan çalışma, danışman-öğrenci ilişkisi, mali ilişki, kişisel yakınlık, husumet veya anlaşmazlık gibi tarafsızlıklarını etkileyebilecek durumlarda hakemliği kabul etmemelidir.

Olası bir çıkar çatışması fark edildiğinde editörlük gecikmeksizin bilgilendirilmelidir.

2.4. Yapıcı ve Saygılı Dil

Hakem raporları açık, gerekçeli, nesnel ve bilimsel ölçütlere dayalı olmalıdır.

Kişisel, küçültücü, alaycı, itham edici veya kırıcı ifadelerden kaçınılmalıdır.

Eleştiri ve öneriler çalışmanın geliştirilmesini hedeflemeli ve yazarlara yol gösterici nitelikte olmalıdır.

2.5. Zamanında Değerlendirme

Hakemler, değerlendirmeyi kabul etmeden önce kendilerine tanınan süreyi dikkate almalıdır.

Kabul edilen değerlendirme belirtilen süre içinde tamamlanmalıdır.

Değerlendirmenin süresi içinde tamamlanamayacağının anlaşılması hâlinde editörlük zamanında bilgilendirilmelidir.

2.6. Etik İhlal Şüphesinin Bildirilmesi

Hakemler; intihal, yayın tekrarı, veri uydurma veya çarpıtma, etik kurul onayı eksikliği, telif ihlali, atıf manipülasyonu veya başka bir etik sorun fark etmeleri hâlinde editörlüğü bilgilendirmelidir.

Bu tür şüpheler, mümkünse somut gerekçeleriyle birlikte “Editöre Not” alanında belirtilmeli ve doğrudan yazarlara yönelik ithamlardan kaçınılmalıdır.

2.7. Atıf Talebi

Hakemler, yalnızca bilimsel açıdan gerekli ve çalışmayla doğrudan ilgili kaynakların eklenmesini önerebilir.

Hakemlerin kendi yayınlarına veya belirli bir dergiye gereksiz atıf yapılmasını talep etmeleri etik dışıdır.

2.8. Yapay Zekâ Kullanımı ve Gizlilik

Hakemler, değerlendirme amacıyla kendilerine iletilen yayımlanmamış makaleleri, yazar bilgilerini, verileri veya ek dosyaları gizliliği güvence altına alınmamış yapay zekâ sistemlerine yükleyemez.

Yapay zekâ destekli araçların değerlendirmede kullanılması hâlinde insan denetimi korunmalıdır.

Hakem raporunun doğruluğu, tarafsızlığı ve içeriğinden hakem sorumludur. Yapay zekâ tarafından üretilen değerlendirme metinleri doğrulanmadan kullanılamaz.

3. Editörlerin ve Alan Editörlerinin Etik Sorumlulukları

3.1. Editoryal Bağımsızlık ve Tarafsız Karar

Editoryal kararlar; çalışmanın bilimsel niteliği, özgünlüğü, yöntemsel yeterliliği, güncelliği ve derginin amaç ve kapsamına uygunluğu temelinde verilir.

Yazarların ırkı, etnik kökeni, cinsiyeti, dini, siyasi görüşü, vatandaşlığı, kurumu, ülkesi, akademik unvanı veya diğer kişisel özellikleri karar sürecini etkileyemez.

Editörler, ticari, siyasi, kurumsal veya kişisel baskılardan bağımsız hareket eder.

3.2. Gizlilik ve Kişisel Verilerin Korunması

Gönderilen makaleler ve değerlendirme sürecine ilişkin bilgiler gizli tutulur.

Yazar ve hakem bilgileri yalnızca yayın sürecinin gerektirdiği ölçüde kullanılır.

Editörler, elde ettikleri yayımlanmamış bilgi ve verileri kişisel araştırmalarında kullanamaz.

Kişisel verilerin işlenmesinde ilgili mevzuata ve derginin gizlilik politikasına uyulur.

3.3. Çıkar Çatışmasının Yönetimi

Editörler ve alan editörleri; yazarıyla yakın iş birliği, ortak yayın, aynı kurumda doğrudan çalışma, danışmanlık ilişkisi, mali ilişki veya kişisel yakınlık gibi çıkar çatışması doğurabilecek durumlarda ilgili dosyanın değerlendirme sürecinden çekilmelidir.

Bu durumda süreç, çıkar çatışması bulunmayan başka bir editör tarafından yürütülür.

3.4. Hakem Sürecinin Niteliği

Editörler, makalenin konusu ve yöntemiyle uyumlu uzmanlığa sahip hakemler belirlemekle yükümlüdür.

Hakem seçiminde tarafsızlık, uzmanlık, çıkar çatışması ve değerlendirme niteliği gözetilir.

Editörler süreci izlemeli, hakem raporlarının bilimsel ve etik uygunluğunu değerlendirmeli ve gerekli durumlarda ek hakem görevlendirmelidir.

Hakem kararları editör için danışmanlık niteliğindedir. Nihai yayın kararı editörlüğe aittir.

3.5. Etik İhlallerin Ele Alınması

İntihal, veri uydurma veya çarpıtma, etik kurul onayı eksikliği, telif ihlali, çıkar çatışmasının saklanması, yazarlık ihlali, atıf manipülasyonu veya benzeri bir etik sorun şüphesinde editörlük gerekli incelemeyi başlatır.

Editörlük, yazarlardan açıklama, ham veri, etik kurul belgesi, izin belgesi veya destekleyici belge talep edebilir.

Etik incelemeler; tarafsızlık, gizlilik, savunma hakkı ve belgelendirilebilirlik ilkeleri doğrultusunda yürütülür.

Gerekli durumlarda ilgili kurumlar, araştırma kuruluşları veya yetkili merciler bilgilendirilebilir.

3.6. Düzeltme, Geri Çekme ve Yayın Sonrası Süreçler

Yayımlanmış bir çalışmada bilimsel sonucu etkilemeyen hata tespit edilmesi hâlinde düzeltme yayımlanabilir.

Bilimsel bütünlüğü ciddi biçimde zedeleyen hata veya etik ihlal tespit edilmesi durumunda makale geri çekilebilir.

İncelemenin sürdüğü ancak kesin sonuca ulaşılamadığı durumlarda endişe bildirimi yayımlanabilir.

Düzeltme, geri çekme ve endişe bildirimi kararları gerekçeli, açık ve erişilebilir biçimde yayımlanır.

Geri çekilen makalenin akademik kayıt içindeki varlığı korunur ve geri çekilme gerekçesi açıkça belirtilir.

3.7. Akademik Kayıt ve Arşivleme

Editörlük, yayımlanan içeriklerin bütünlüğünü, kalıcı erişilebilirliğini ve teknik sürdürülebilirliğini koruyacak arşivleme önlemlerini gözetir.

Makalelerin yayımlanmış sürümlerinde izinsiz ve açıklamasız değişiklik yapılamaz.

Yayın sonrası yapılan düzeltmeler, güncellemeler ve geri çekme işlemleri akademik kayıt korunarak gerçekleştirilir.

3.8. Yapay Zekâ Kullanımı

Editörler, yayımlanmamış makaleleri, kişisel verileri, hakem raporlarını veya gizli belgeleri güvenliği açıkça sağlanmamış yapay zekâ sistemlerine yükleyemez.

Editoryal değerlendirme ve nihai karar verme sorumluluğu yapay zekâ sistemlerine devredilemez.

Yapay zekâ destekli araçlar kullanılsa dahi tüm değerlendirme ve kararlardan ilgili editör sorumludur.

4. Yayıncının Etik Sorumlulukları

4.1. Editoryal Bağımsızlığın Korunması

Yayıncı, editoryal kararların ticari, siyasi, kurumsal veya kişisel etkilerden bağımsız biçimde verilmesini güvence altına alır.

Yayıncı, makalelerin kabul veya ret kararlarına bilimsel süreç dışında müdahale etmez.

4.2. Teknik ve Kurumsal Sürdürülebilirlik

Yayıncı; derginin teknik altyapısının, internet erişiminin, dijital güvenliğinin ve arşivleme sistemlerinin sürdürülebilirliğini sağlamaya yönelik gerekli önlemleri alır.

Kişisel verilerin ve yayın sürecine ilişkin kayıtların korunması için uygun teknik ve idari tedbirler uygulanır.

4.3. Etik Süreçlerde İş Birliği

Yayıncı; etik ihlal, düzeltme, geri çekme, şikâyet, itiraz ve hukuki uyuşmazlık süreçlerinde editörlükle iş birliği yapar.

Bu süreçlerde editoryal bağımsızlığa ve bilimsel değerlendirme ilkelerine saygı gösterilir.

5. Şikâyet ve İtirazlar

Yazarlar, hakemler ve okuyucular; editoryal süreç, hakem değerlendirmesi, etik ihlal iddiası veya yayımlanan içeriklerle ilgili şikâyetlerini gerekçeleri ve varsa destekleyici belgeleriyle birlikte dergi editörlüğüne iletebilir.

Bir makalenin reddedilmesine ilişkin itirazlar, kararın bilimsel veya usule ilişkin açık bir hata içerdiği gerekçesiyle yapılmalıdır. Yalnızca kararın beğenilmemesi itiraz için yeterli değildir.

İtiraz ve şikâyetler, mümkün olduğu ölçüde ilk kararı veren editör dışında çıkar çatışması bulunmayan bir editör veya yayın kurulu üyesi tarafından değerlendirilir.

Taraflara gerekli durumlarda açıklama ve savunma hakkı tanınır.

İnceleme sonucunda verilen karar ilgili taraflara gerekçeli biçimde bildirilir.

Etik ihlal iddiaları gizlilik, tarafsızlık, savunma hakkı ve belgelendirilebilirlik ilkeleri doğrultusunda ele alınır.

6. Etik İhlaller ve Yaptırımlar

Dergi; intihal, sahtecilik, veri uydurma, veri çarpıtma, yayın tekrarı, eşzamanlı başvuru, yazarlık ihlali, telif hakkı ihlali, çıkar çatışmasının gizlenmesi, etik kurul belgesiyle ilgili usulsüzlük, atıf manipülasyonu ve hakemlik sürecini etkilemeye yönelik girişimleri etik ihlal olarak değerlendirir.

Etik ihlalin niteliğine göre aşağıdaki işlemlerden biri veya birkaçı uygulanabilir:

• Makalenin değerlendirme sürecinin durdurulması,

• Makalenin reddedilmesi,

• Yazarlardan açıklama veya belge talep edilmesi,

• Yayımlanmış makale için düzeltme yayımlanması,

• Endişe bildirimi yayımlanması,

• Makalenin geri çekilmesi,

• İlgili kurum veya yetkili mercilerin bilgilendirilmesi,

• Belirli bir süre yeni başvuruların kabul edilmemesi.

Her işlem, olayın niteliği ve elde edilen kanıtlar dikkate alınarak ölçülü ve gerekçeli biçimde uygulanır.

7. Dayanak

Bu etik ilkeler, Committee on Publication Ethics’in (COPE) Core Practices, yayın etiği, hakemlik, yazarlık, düzeltme ve geri çekme süreçlerine ilişkin rehber ve tavsiyeleri dikkate alınarak hazırlanmıştır.

COPE rehberlerine yapılan atıf, derginin COPE üyesi veya COPE tarafından akredite edilmiş olduğu anlamına gelmez.